Λογοτεχνικές ιστορικές αναφορές: σφαίρες ντουμ-ντουμ

Το τραγούδι του Νικόλα Άσιμου «Γιουσουρούμ» είναι αρκετά γνωστό στο ελληνικό κοινό. Ένας απ’τους στίχους του αναφέρει: «με σφαίρες ντουμ-ντουμ».

Οι σφαίρες ντουμ-ντουμ λέγονται νομίζω και σφαίρες διασποράς, το χαρακτηριστικό των οποίων, αν έχω καταλάβει σωστά, είναι ότι με κάποιο τρόπο ανοίγουν μέσα στο σώμα του θύματος, προκαλώντας πολύ μεγαλύτερο τραύμα από μια απλή σφαίρα.

Οι σφαίρες ντουμ-ντουμ, όμως, δεν μου έκαναν αρχικά εντύπωση στο τραγούδι του Άσιμου, το οποίο θυμήθηκα αρκετά μετά. Στο «Γιουσουρούμ» δεν είχα δώσει σημασία στις σφαίρες ντουμ-ντουμ, νομίζοντας ότι το ντουμ-ντουμ ήταν μάλλον κάτι σαν επιφώνημα, ή η απόδοση από τον Άσιμο του ήχου της σφαίρας που χτυπάει, αντί για το μπαμ-μπαμ που λέμε συνήθως.

Οι σφαίρες ντουμ-ντουμ μου έκαναν εντύπωση, κι έψαξα να βρω τι είναι, όταν τις συνάντησα σε δύο λογοτεχνικά έργα, ένα ελληνικό κι ένα τουρκικό, που και τα δύο έχουν ξεχωριστή θέση στην αριστερή κουλτούρα των χωρών τους. Το ένα, το ελληνικό, είναι «Η Νυχτερίδα», ο τρίτος τόμος της τριλογίας του Στρατή Τσίρκα «Ακυβέρνητες Πολιτείες». Το βιβλίο αναφέρεται εκτενώς στα γεγονότα της Μέσης Ανατολής, δηλαδή την «ανταρσία» των δημοκρατών στρατιωτών των ελληνικών στρατευμάτων της Μέσης Ανατολής κατά τη διάρκεια του Β’ παγκόσμιου πολέμου, και την κατάπνιξή της από τους Βρετανούς. Σ’ένα σημείο του βιβλίου ο Τσίρκας αναφέρεται σ’ένα συγκεκριμένο γεγονός, που δεν γνωρίζω αν είναι πραγματικό ή αν είναι εύρημα του Τσίρκα – ο ίδιος έλεγε για την τριλογία: «Οι Ακυβέρνητες Πολιτείες είναι μυθιστόρημα, ένα γέννημα της φαντασίας. […] Δεν είναι ιστορικό μυθιστόρημα, με τη στενή έννοια, δηλαδή χρονικό. Πάρα πολλά από το δράμα της Μέσης Ανατολής παραλείφθηκαν, πάρα πολλά διασκευάσθηκαν για τις ανάγκες του μύθου.» Το περιστατικό όπου αναφέρονται οι σφαίρες ντουμ-ντουμ είναι η επίθεση, σ’ένα στρατόπεδο του ελληνικού στρατού, εναντίον ενός Βρετανού. Η περιγραφή είναι από ένα σημείωμα που λαμβάνει ο Μάνος Σιμωνίδης, κεντρικός ήρωας του βιβλίου, από ένα στέλεχος του Κόμματος.

«Στη δεύτερη ερώτηση», συνέχιζε το σημείωμα, «σου απαντώ: Είναι ντροπή να παρασυρόμαστε από μικροαστικούς συναισθηματισμούς και να κάνουμε βουνό μια τυχαία υπόθεση. Δεν ξέρω αν ο εγγλέζος αγγελιαφόρος πληγώθηκε από σφαίρα ντουμ-ντουμ, και δε θέλω να μάθω. Αυτό που ξέρω είναι πως μόνος του βρήκε τα επίχειρα της κακίας του, αφού περιφρόνησε το αλτ! των φρουρών μας κι έτρεχε να παραδόσει τις σατανικές οδηγίες των αφεντικών του στους φασίστες που φυλάγαμε μέσα στη σκηνή του Διοικητή. Να μη ξεχνάς, σύντροφε, πως η εγγλέζικη προπαγάνδα συχνά μεταχειρίστηκε τέτοια κόλπα για να συκοφαντήσει τους αγώνες των υπόδουλων λαών. Αλλά κι αν αληθεύει η διάδοση, θα ήταν καμιά σφαίρα που έμεινε από τη μάχη του Αλαμέιν, γιατί ήταν τόσο το μίσος των φαντάρων μας, που μόνο από ανάρμοστη λεπτεπιλεπτοσύνη θα τολμούσε κανείς να τους μαλώσει επειδή χάραζαν τις σφαίρες τους με το σουγιά πριν να τις φυτέψουν στο κορμί των βασανιστών της γυναίκας, της αδελφής και των παιδιών τους.»

Τι γύρευε εδώ πέρα η μάχη του Αλαμέιν; Δεν ήταν η Δεύτερη, ήταν η Πρώτη Ταξιαρχία που είχε πάρει μέρος στις επιχειρήσεις. Μήτε ακούσαμε ποτέ πως σ’εκείνη τη μάχη, είτε αλλού, μεταχειρίζονταν οι οπλίτες μας ένα τόσο απάνθρωπο μέσο. Κι ύστερα, τα πράματα δεν ήταν όπως μου τα παρουσίαζε. Εγώ τα είχα από πρώτο χέρι, ένας υγεινομικός, δικός μας, δηλαδή Έλληνας, όχι οργανωμένος, μας τα περίγραψε, αγαναχτισμένος, στα Γεροσόλημα. Οι άγγλοι μοτοσυκλετιστές ήταν δυο, ο ένας σκοτώθηκε επιτόπου, με σφαίρες ντουμ-ντουμ. Τον άλλο, τον βρήκε μια στο μερί, τραύμα διαμπερές. Από μπρος μια τρυπίτσα, και πίσω ένας κιμάς. Του είχε θρυματίσει το κόκκαλο: «Ο Εγγλέζος διατηρούσε τις αισθήσεις του. Ποτέ μου δεν είδα να ιδρώνει άνθρωπος τόσο πολύ, ποτάμι έτρεχε το νερό από πάνω του. Τον πήραμε γρήγορα στο χειρουργείο, έπρεπε να του το κόψουμε αμέσως και ψηλά. Κι αυτός να τραγουδάει. Τρελλάθηκε ο κακόμοιρος, λέγανε οι συνάδελφοι. Μα δεν ήταν αυτό. Ο άνθρωπος φοβόταν, έτρεμε σύγκορμος. Και ξέρετε τι τραγουδούσε; Οτσιτσόρνια! Θάρρεψε πως τον πηγαίναμε για εκτέλεση, δεν ήξερε πώς να μας κάνει να τον λυπηθούμε, και σκέφτηκε, ας τους τραγουδήσω κανένα ρούσικο για να καταλάβουν πως είμαι δικός τους. Ποιος ξέρει τι ανοησίες τους χώναν οι αξιωματικοί τους στο κεφάλι για να τους φανατίσουν, πως είμαστε τάχα μπολσεβίκοι, μογγόλοι, θηρία, ξέρω κι εγώ;»

Το άλλο κείμενο όπου αναφέρονται οι σφαίρες ντουμ-ντουμ, το τουρκικό, είναι το ποίημα του κουρδικής καταγωγής Τούρκου ποιητή Αχμέντ Αρίφ (Ahmed Arif – 1927-1991) Otuzüç kurşun (Τριάντα τρεις σφαίρες). Το ποίημα αναφέρεται στο επεισόδιο που έχει περάσει στην τουρκική ιστορία ως το «περιστατικό του Μούγλαλι» (Muğlalı olayı) ή «περιστατικό των τριάντα τριών σφαιρών» (Otuz üç kurşun vakası). Το περιστατικό αυτό έχει ως εξής : το 1943, στην ανατολική επαρχία του Βαν, μια φυλή Κούρδων σιιτών που ζούσε ακόμα νομαδικά στην περιοχή, κινούμενη μάλιστα μεταξύ της Τουρκίας και του γειτονικού Ιράν, κατηγορείται για ένα σοβαρό περιστατικό ζωοκλοπής (για την κλοπή ενός ολόκληρου κοπαδιού). Με εντολή του διοικητή του Γ’ Σώματος Στρατού, στρατηγού Μουσταφά Μούγλαλι, 33 μέλη της φυλής, χωρίς δίκη, στήνονται στο εκτελεστικό απόσπασμα. Από τους 33, μόνο ο ένας ξέφυγε κι έζησε.

Το υπέροχο ποίημα του Αχμέντ Αρίφ (πολύ μεγάλο για να το μεταφράσω όλο εδώ – στα τουρκικά βρίσκεται εδώ, κι εδώ θα βρείτε μια μετάφραση του Τζεμίλ Τουράν πολύ διαφωτιστική για κάποιους όρους που δεν ήξερα στα τουρκικά, αλλά σε μάλλον κακά ελληνικά), που μοιάζει με αφήγηση, με έπος ίσως, περιγράφει άλλοτε υπαινικτικά κι άλλοτε πιο ξεκάθαρα την κατάσταστη στην οποία ζούσαν οι Κούρδοι της περιοχής. Γενναίοι (Δεν αμφισβητείται η γενναιότητα / Στη μάχη σώμα με σώμα δεν νικήθηκε / Χίλια χρόνια τώρα ο λαός αυτός), φτωχοί (Στο στομάχι του το βαρύ κενό της πείνας / Μαλλιά μούσια έχουν γίνει ένα / Στον γιακά του ψείρες), κυρίως συνηθισμένοι σ’άλλη ζωή, που δεν αναγνώριζε τα σύνορα και την κρατική εξουσία:

Σύντεκνοι είμαστε, αδέλφια, ενωμένοι απ'το αίμα
Με τα χωριά και τους καταυλισμούς της άλλης πλευράς
Πήραμε και δώσαμε κορίτσια εδώ και αιώνες,
Γείτονες είμαστε δίπλα-δίπλα
Οι κότες μας μπλέκονται μεταξύ τους
Όχι επειδή δεν ξέρουμε,
Απ'τη φτώχεια
Το διαβατήριο δεν το συνηθίσαμε
Αυτό είναι το έγκλημα για το οποίο μας έσφαξαν,
Μας λένε ληστές
Λαθρέμπορους
Κλέφτες
Προδότες...

Στο τέλος του ποιήματος, ο Αχμέντ Αρίφ αναφέρεται και στο ότι οι Κούρδοι πολέμησαν δίπλα-δίπλα με τους Τούρκους στον Πόλεμο της Ανεξαρτησίας του 1919-22, ενάντια στους διάφορους στρατούς που είχαν εισχωρήσει στην Ανατολία. Το έργο του, και ιδίως οι «Τριάντα τρεις σφαίρες», έγιναν σύμβολο για την τουρκική Αριστερά. Ήταν από τα ποιήματα που αγαπούσε πολύ η αριστερή νεολαία της δεκαετιών του ’60 και του ’70. Σύμφωνα μάλιστα με τις διηγήσεις, μετά το πραξικόπημα του ’71 οι αριστεροί φοιτητές, κρατούμενοι στις φυλακές, απήγγελαν τις «Τριάντα τρεις σφαίρες» για να δώσουν κουράγιο ο ένας στον άλλο. Το κομμάτι που απήγγελαν ήταν το εξής:

Χτυπήθηκα
Σ'ένα έρημο πέρασμα των βουνών
Την ώρα της πρωινής προσευχής
Κείτομαι
Ματωμένος, ανάσκελα...
Χτυπήθηκα
Ένα όραμα, κι απ'τη νύχτα πιο μαύρο
Καλό για μένα κανείς δεν θα πει
Την ψυχή μου παίρνουν πριν την ώρα μου
Δεν χωράω στα βιβλία
Κωδικά πρόσταξε ένας στρατηγός
Χτυπήθηκα χωρίς ανάκριση, ούτε δίκη
Σύντεκνε, γράψ'τα έτσι ακριβώς
Ίσως να τα περάσουν για θρύλο
Δεν είναι τριαντάφυλλα στο στήθος
Σφαίρα ντουμ-ντουμ
Είναι που κομμάτιασε το στόμα μου...

Ιδού κι άλλο ένα κομμάτι, που αναφέρεται και στον κοινό αγώνα Τούρκων και Κούρδων το 1919-22.

Χτυπήστε ρε,
Χτυπήστε
Δεν πεθαίνω εύκολα εγώ.
Έχω θράκα στη φωτιά, κι ας είναι στάχτη
Έχω λόγια μέσα μου
Για όποιον καταλαβαίνει
Ο πατέρας μου τα μάτια του έδωσε στο έμπα της Ούρφας
Και τα τρία αδέλφια του
[...]
Όταν εναντιώθηκαν στη γαλλική κατοχή
Χτυπάτε αδέλφια είπε
Είναι η μέρα της τιμής μας
Και σήκωσε ολόρθο τ'άλογό του.

Το «Είναι η μέρα της τιμής μας» (Namus günüdür) ίσως να είναι αναφορά σε μια αφήγηση απ’τον πόλεμο του 1919-22, σύμφωνα με την οποία χρησιμοποιούσαν τη φράση «Χτυπήστε Αντεπλήδες, χτυπήστε, σήμερα είναι μέρα τιμής» (Vurun Antepliler vurun, bugün namus günüdür – όπως το καταλαβαίνω και το μεταφράζω εγώ «μέρα να δείξουμε ότι έχουμε τιμή») οι κάτοικοι του Αντέπ.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s